پروبیوتیک ها،داروهای زنده سلامت بخش
عبدالرضا آقاجانی، کارشناس ارشد علوم و صنایع غذایی و مدرس دانشگاه
چکیده:
کلمه پروبیوتیک از واژه یونانی پروبیوس به معنای حیات بخش گرفته شده و متضاد کلمه پادزیست به مفهوم ضدحیات است. پروبیوتیک ها میکروارگانیسم های زنده ای هستند که در مقادیر کافی اثرات بسیار مثبتی روی سلامت میزبان دارند. به عبارتی پروبیوتیک ها ارگانیسم ها یا مواد حاملی هستند که تعادل میکروبی روده را بهبود می بخشند و شامل گونه های لاکتوباسیلوس، بیفیدوباکتریوم، پروتئین های بیواکتیو نظیر ایمونوگلوبولین A و لاکتوفرین می باشند. بهترین تعریف برای پروبیوتیک هایی که به مصرف تغذیه انسان می رسند عبارت است از اجزاء غذایی میکروبی زنده که اثرات سودبخش بر سلامت میزبان دارند.
خواص سلامت بخشِ پروبیوتیک ها:
خواص سلامت بخش پروبیوتیک ها ممکن است ناشی از فعالیت و حضور سلول های زنده آنها در دستگاه گوارش، حضور سلول های مرده یا حتی تکه های دیواره سلولی و بخش های سیتوپلاسم، متابولیت های ترشح شده آنها در دستگاه گوارش و یا تمامی موارد یاد شده باشد. این خواص عبارتند از:
خواص ضدسرطان و ضدجهش: ایجاد سرطان در انسان از عواملی نظیر وراثت، رژیم غذایی، تنش و پرتوتابی اثر می پذیرد. تحقیقات نشان داده که ترکیبات جهش زا با احتمال بالا به سرطان منجر می شوند. آزمایشات تأیید کرده اند که مصرف لاکتوباسیلوس کازئی نژاد شیروتا (LCS) مانع گسترش سرطان مثانه ایجاد شده با تحریک شیمیایی در موش های آزمایشگاهی می شود. تحقیقات متعدد اثرات ضد جهش زایی مصرف پروبیوتیک ها در ارتباط با سرطان کولون و مثانه و کاهش تومور را به اثبات رسانده است.
تحریک، تقویت و تنظیم سیستم ایمنی: باکتری های پروبیوتیک قادر به تحریک سیستم ایمنی و تقویت پاسخ ایمنی بدن هستند. این ویژگی در مورد باکتری های لاکتوباسیلوس کازئی، لاکتوباسیلوس اسیدوفیلوس، لاکتوباسیلوس رامنوزوس، لاکتوباسیلوس پلنتاروم، لاکتوباسیلوس جانسونی، لاکتوباسیلوس گسری، لاکتوباسیلوس روتری، لاکتوباسیلوس اسیدوفیلوس و بیفیدوباکتریوم بیفیدوم، بیفیدوباکتریوم لانگوم و بیفیدو باکتریوم بروی به اثبات رسیده است.
خواص ضدعفونتی: عفونت های رایج در جمعیت انسانی شامل عفونت های روده ای و علایم ناشی از آن (نظیر اسهال) و سایر عفونت های اندام های درونی نظیر کبد، کلیه، مثانه، گردنِ رحم و عفونت خونی است. پروبیوتیک ها میزبان را از ابتلا به بیماری های عفونی در امان می دارند و به درمان نسبی این بیماری ها نیز کمک می کنند.
کاهش کلسترول سرم: این نکته به اثبات رسیده است که کلسترول بالا با احتمال حمله قلبی رابطه مستقیم دارد. برای افراد دارای کلسترول بالا، کاهش مشهود سطح کلسترول پلاسما سبب پایین آمدن بسیار زیاد ریسک حملات قلبی می شود.
بهبود ناسازگاری لاکتوز: عارضه ناسازگاری یا عدم تحمل لاکتوز که با نام های کمبود لاکتاز، بدهضمی لاکتوز، بدجذبی لاکتوز و بیش– لاکتوز روده ای نیز شناخته شده است به دلیل کمبود یا فقدان آنزیم β-D- گالاکتوزیداز(لاکتاز) در روده کوچک ایجاد می شود. در این عارضه مولکول های لاکتوز به صورت دست نخورده به روده بزرگ می رسند و حضور آنها در آنجا و نیز تخمیر کنترل نشده آنها بوسیله فلورمیکروبی روده عوارضی چون گرفتگی های شکمی، نفخ، بادکردگی و تورم، دردشکمی، التهاب معده ای– روده ای و اسهال ناشی از ناسازگاری لاکتوز را پدید می آورد. افراد حساس به ناسازگاری لاکتوز با خوردن شیر و فرآورده های تخمیر نشده لبنی دچار عوارض ناشی از آن می شوند.
افزایش ارزش تغذیه ای: باکتری های پروبیوتیک به شیوه های مختلفی بدن را از سودمندیهای تغذیه برخوردار می سازند که مهمترین این موارد در زیر آمده است:
الف. ساخت مواد مغذی نظیر ویتامین ها (گروه K , B)، اسیدهای چرب کوتاه زنجیر (SCFA)، آنزیم های هضم کننده و اسیدهای آمینه مهمترین ویژگی در این باره است.
گزارش شده که گونه های بیفیدوباکتریوم قادر به تولید ویتامین های B6 , B2 و بیوتین می باشند. تولید اسیدهای چرب کوتاه زنجیر توسط پروبیوتیک ها بر pH معده اثر گذاشته که نتیجه آن از یک سو بازداری رشد باکتری های نامطلوب و از سوی دیگر بهبود جذب یونهای معدنی است.
ب. بهبود جذب املاح (P , Mn , Zn , Ca , Fe , Cu) که به دلیل تولید اسید توسط پروبیوتیک ها و کاهش pH می باشد.
سازوکاری که در مورد اثر پروبیوتیک ها بر افزایش دسترسی زیستی عناصر پیشنهاد شده، متصل کردن عناصر ناچیز به سطح سلول این ریززنده ها و یا انباشت کردن عناصر در سلول است.
پ. افزایش جذب پروتئین و بازده رشد: پروبیوتیک ها در مقام نخست باکتری هایی ساکارولیتیک هستند تا پروتئولیتیک، حال آنکه باکتری های بیماریزا و گندزدای روده در مرحله اول از مواد پروتئینی استفاده می کنند. همگام با کاهش تعداد باکتری های مضر به دلیل اثر مهارکنندگی پروبیوتیک ها بر آنها، مقدار بیشتری پروتئین برای جذب و فرآیندهای ترمیم و رشد در اختیار بدن قرار می گیرند.
ت. کاهش فعالیت آنزیم های دارای اثرات پاد تغذیه ای: باکتری های پروبیوتیک نظیر لاکتوباسیلوس کازئی، لاکتوباسیلوس پلنتاروم و نیز ساکارومایسس بولاردی سبب کاهش فعالیت بازدارنده های تریپسین می شوند.
- آقاجانی، ع. 1389. پایان نامه کارشناسی ارشد: بررسی اثر ترکیبات پری بیوتیک بر روی ماست پروبیوتیک حاوی لاکتوباسیلوس کازئی، به راهنمایی: رضوان پور احمد. دانشگاه آزاد اسلامی واحد ورامین- پیشوا.
- مرتضویان، ا. م. و سهراب وندی، س. 1385. مروری بر پروبیوتیک ها و فرآورده های غذایی پروبیوتیک، انتشارات اتا، تهران.
- مرتضوی، ع. و صادقی ماهونک، ع. 1385. میکروبیولوژی غذایی، انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد.
- کریم، گ. 1386، بهداشت و فناوری شیر، انتشارات دانشگاه تهران، تهران.
- تاج آبادی ابراهیمی، م.، حجازی، م. ا. و نوری، ا. 1386. بررسی خصوصیات پروبیوتیکی لاکتوباسیلوس های جداسازی شده از محصولات لبنی تخمیری لیقوان، نشریه علوم دانشگاه تربیت معلم، جلد 7، شماره (4).
- طاهری، پ.، احسانی، م. و خسروی دارانی، ک. 1385. بررسی عوامل موثر بر تغییرات اسیدیته و pH ماست پروبیوتیکی حاوی لاکتوباسیلوس اسیدوفیلوس La-5 طی مدت گرمخانه گذاری، فصلنامه علوم غذایی و تغذیه، سال چهارم، شماره (1).
- میرزایی، ح.، نهایی، م.، جوادی، ا. و احمدی منش، م. 1388. مطالعه تأثیر برخی پروبیوتیک ها بر روی اشرشیاکلی H7: O157 در شرایط رشد توأمان در شیر، مجله تحقیقات دامپزشکی، دوره 64، شماره (64).
- میرزایی، ح.، کریم، گ. و سودی، م. 1384، مطالعه تأثیر دکستروز، والین، گلیسین، تیامین و دماهای مختلف بر سرعت رشد لاکتوباسیلوس کازئی، فصلنامه علوم و صنایع غذایی ایران، دوره 1، شماره (4).
- مهرابیان، ص. و مجد، ا. 1388. بررسی کاهش امکان سرطان با استفاده از چند سویه باکتری های پروبیوتیک در مقابل برخی از مواد کارسینوژن، مجله علوم پزشکی دانشگاه آزاد سلامی، دوره 19، شماره (3).
- یگانه زاد، س.، مظاهری تهرانی، م.، شهیدی، ف. و زایر زاده، ا. 1388. بررسی اثر شیر سویا بر زنده ماندن باکتری های لاکتوباسیلوس اسیدوفیلوس و ویژگی های فیزیکوشیمیایی و ارگانولپتیک ماست پروبیوتیک، مجله علوم کشاورزی و منابع طبیعی، شماره (1).




سلام به دوستان،من دانشجوی ترم آخر کارشناسی ارشد صنایع غذایی گرایش تکنولوژی مواد غذایی هستم.این وبلاگ از سال 89 تا به امروز سعی کرده تا اطلاعات مفید در اختیار عزیزان قرار بده و امیدوارم که موفق بوده باشه.در ضمن در زمینه فرمولاسیون کیک و کلوچه هم فعالیت دارم و اگر دوستان کمکی بخوان در خدمت هستم